Категории

Фаст фуд пайдасы мен зияны

5 е? зиян ?німдер

Фаст-фудты? адам а?засына зияны

  1. Кіріспе.

     Зерттеу та?ырыбыны? ?зектілігі. К?п н?рсені? зиянын біле т?ра, к?нделікті т?рмыста ?олданамыз. Б?л адам таби?атына м??гілік енгізілген ?згермейтін компьютерлік ба?дарлама іспетті. Б?гінде адам а?засына, денсаулы?ына пайдалы заттарды кездестіру м?мкін емес. К?нделікті ?олданатын  та?амдардан бастап,  астымыз?а мінген к?лік те адамзат ?шін зиянды дейді мамандар. Тіпті ?р т?рлі экологиялы? ??былыстар н?тижесінде ластануды? ?те биік де?гейіне жеткен ?арапайым ауаны? ?зімен демалу ?ауіпті.Жалпы, ?ай ж?ртты? болмасын ?дет-??рпы, салтсанасы, т?рбиесі негізінен ішіп-жейтін ас-суына байланысты болса керек.Пейіл, ?рпа?ты? мінез-??л?ы да со?ан сай болма?. М?селен, жат ж?рт с?йсініп жейтін, м?сылмандар иісінен жиренетін шош?а балшы?ты-батпа?ты жерде ?сіп-?ніп, ??ешінен ?ткенні? б?рін тал?амсыз жей береді. ?атты ашы??анда ?з торайын ?зі жеп ?оятын хайуан да осы ма??лы?. Ал «ішсе? - ?ымыз, жесе? – ет, мінсе? - к?лік» дейтін ?амбар ата т??ымына ?ара?ыз. Жыл?ы - кешіп ж?ріп, суды? т?ны?ын ішеді, та?дап ж?ріп, ш?пті? ??нарлысын ?ана жейді, ?ыл??йры?ты? б?дан бас?а да о? ?асиеттері баршылы?. Осындай жануарды малданып, асыра?ан, ас-суына пайдалан?ан ?аза? бабамыз ас?а келгенде де ?те кірпияз бол?ан ?ой. Ал т?рбие ше? ?аза?та б?рын ара?-шарап, т?рме, ата-анасын, баласын тастап кету, ата-анасына, баласына, ?зіне ?ол ж?мсау деген болды ма? Жо?. Ас-суымыз?а ?лгіндей харам хайуанны? еті араласуынан ба екен, ?лтты? пейіл, мінез-??лы? ?згерді (б?л жерде т?рбие, орта, ?о?амда?ы ?згерістер де бар) ?йтпесе, осыдан 30-40 жыл б?рын апа-?желер айран к?же, к?ріш к?же, ??рт к?же, шалап дейтін сусындарды таби?и таза ?алпында ?зірлеп, то?азыт?ышсыз-а? сап-сал?ын к?йінде са?тады. Жыл?ыны? майлы сорпасына м?з салып ?зірленетін томырт?а ше? Б?лар, ?азір бір ішсе? ш?лдетіп, терлете беретін, химиялы? ?оспасы бар жасанды шырын, «Coca-cola» секілді сусындардай емес, ?арын да тоятын, ш?лді де басатын, д?руменге де бай болатын. ?лыс к?ні келгенде ?зірленетін Наурыз к?жені? д?мі ?андай еді десе?ізші?! И?, бізді? ?аза? осындай бол?ан. Бас?асын былай ?ой?анда, ?азір су ысыту?а пайдаланатын электр ??ралын да бізді? ?азекем ойлап тап?ан. ?ой ба??ан ?ойшылар ?ойды? с?тін сауып алып, а?аш тоста?та пісіріп ішкен екен. Ол ?шін тасты жанып жат?ан от?а тастап, ?бден ?ыз?ан кезде а?аш тоста?та?ы с?тке салып жібергенде, иісі б?р?ыра?ан с?т лезде к?теріліп, пісіп шы?а келген. Тіпті, ??р?а? с?т ?зірлеу де бізді? ж?ртты? тап?аны. Малды? терісін ж?н-ж?р?асынан ?бден тазартып алып, жа?а сауыл?ан с?тпен бірге ?айнат?ан. Сосын с?тті сі?ірген теріні желді? ?тіндегі с?реге жайып, кептіріп алып, ?айтадан жа?а сауып, ?айнатып жат?ан с?тке сал?ан. Осылайша, бірнеше рет с?т сі?іріп, ?бден ісінген, кептірілген теріні са?тап ?ой?ан. Мал т?я?ымен ілесе к?шіп-?он?анда ?айнап т?р?ан су?а с?т сі?ген теріні? бір п?шпа?ын кесіп алып, салып жібергенде жа?а піскен с?тті? иісі а??ып, оны шай?а ?атып ішкен екен.

...Пицца, ход-дог сынды иісі т?бет ашатын та?амнан аула? болу керек. Б?ларды? с?йкімді д?мі, иісі - оны? дайындалу шеберлігінен емес, керісінше, жо?арыда айтыл?андай химиялы? ?оспаларыны? «н?тижесі» екенін білген ж?н. Фри картобы, гриль-тауы?, ?уырыл?ан ??с етінде трансгендік майлар к?п бол?анды?тан, б?л д?мдерді? ??рамында пайдалы д?румендер м?лдем жо?, ж?рек, ?ан-тамырды б?лкілінен адастырып, бауырды «отыр?ызатындар» да осылар. Енді бір м?селе, осындай д?мдерді балалар таза су немесе шаймен емес, т?тті газдал?ан сумен ішкенді ?натады. Есесіне, а?зада су тапшылы?ы пайда болады. М?ны? ?зі балалар арасында остеохондроз, несеп ж?ру жолдарында тасты? пайда болуына со?тырады.

...?азір елімізді? ?ай ?аласына барса?ыз да жат ж?ртты? (итальян, француз еті) та?амын ?зірлеп, соларды жарнамалайтын мейрамхана, д?мханаларда ?аза?ты? ?асиеті?нен айналайын бірде-бір ?лтты? тама?ы тапсырыссыз дастар?ан?а ?ойылмайды. Рас, кейбір ірі ?алаларда ?лтты? та?ам ?ана ?зірлейтін, сол ?шін ?аза?ы ?ой, сиыр ?стайтын мейрамханалар бар. Біра?, к?п ретте арнайы ?лтты? д?м ?зірлейтін к?сіп ашу?а к?сіпкер азаматтар неге екенін, сел?ос, ??лы?сыз.

        Ата-?желерімізді? ?стел басында бата ?айыра отырып айтатын «Ас — адамны? ар?ауы» деген с?здері ?те жа?ымды естілетін, тіпті, ерекше т?беті?ді ша?ыратындай ?сер етеді.

?йтсе де т?нді т?ралататын “д?мді та?амдар”ды пайдалануды то?тат?ан емеспіз. Сол та?амдардан жапа шеккен кездерімізде «Ауру астан» деп те жатамыз. Б?лкім, б?л ма?ынасы жа?ынан бір-біріне ?арама-?айшы ?ос тіркесті? бір-бірінен айырмашылы?ы — алды??ысы ?ркімні? де т?л ша?ыра?ында берекелі дастархан басында отырып, ?олдан пісірілген таза та?ам т?тын?ан к?рінісін ме?зесе, со??ысы к?ше бойынан д?м татып, артынан а?засына а?ау жама?ан жанны? бейнесін к?з алды?а ?келетіндей. И?, ?алай десек те, б?гінгі к?ні к?ше саудасы ?ызып т?р. Оны? к?ннен-к?нге жа?а ?ар?ын алуына, пысы?ай саудагерлерімізді? сауда к?рігіні? одан ?рі жандана т?суіне де т?рткі та?ы ?зімізбіз. Б?л к?ні адамдарды? ?сіресе т?с мезгілінде уа?ыттарыны? шектеулі екенін білетін ?ккі саудагерлер тез пісетін та?ам т?рлерін ?зірлеп, кішігірім «бизнес» жасауды ?детке айналдыр?ан. ?рине, м?ндай та?амдарды? ?атарына ет пен картоп ?осыл?ан б?ліштерден бастап, к?шені? б?рыш- б?рышында к?зі?ді ашып-ж?м?анша, ?п с?тте ?зір болатын т?рікті? донерлері, кебабтары америкалы?тарды? ?ast food-тары, я?ни т?сінікті тілмен айтса?, чизбургер, гамбургерлер. М?ндай та?амдар не??рлым тез дайындалса, со??рлым т?тынушыларды? бір?атар айы?пас дерттерге шалды?уына жол ашуда. Е? алдымен адамдарды к?шеде тама?тану?а м?жб?рлейтін уа?ытты? ты?ызды?ы ма, ?алтаны? таязды?ы ма, ?лде ?згені? ?а?сы?ына ??марлы? па деген сауал?а жауап іздедім.

2.1. «Фастфуд деген не?»

Фастфуд - ?те тез ?рі ке? ?олданылатын та?амдарды? бірі. «Фастфуд» термині та?ам деген ма?ынада ?олданылады ж?не б?л та?ам тез дайындалады, ал б?л т?тынушы?а ?те ?олайлы.

1920 жылдары е? бірінші фастфуд та?амы Америкада ?олданыс?а ие болды. 1921 жылы Канзаста White Castle атты компания ашылып, ал?аш?ыларды? бірі болып гамбургер дайында?ан еді. Б?л компания келушілерді гамбургерді? ба?асыны? т?ра?тылы?ымен жаулап алды, біра? та?амны? сапасымен ??ндылы?ы ж?нінде компания басшысы Билли Инграма ойламады. 1940 жылдарды? со?ында White Castle компаниясыны? мы?ты б?секелесі болып McDonald's компаниясы бой т?зеді. Сол жылдан бастап McDonald's компаниясы алпауыт компанияларды? бірі болды.То?саныншы жылдары гамбургер кедейлерге арнал?ан зиянды та?ам болып есептелінетін. Оны ?ала к?шелерінде ?ана ?йсіз-к?йсіз адамдар?а сататын бол?ан. Тек кейінірек б?л та?ам ресторандар?а жол тартты. Aмерикада ?рбір 10 адамны? то?ызы кем дегенде айына бір рет McDonald's ресторанына барады. Америкалы?тар 1970 жылы фаст-фуд?а 6 миллиард доллар ж?мсайтын еді. Б?л к?рсеткіш 2011 жылы 142 миллирд доллар?а ?сті.Солт?стік Кореяда Кока-Кола мен Пепси-Кола сатылымда жо?ты? ?асы.Гамбургер туралы БА?-тарда ал?аш рет 1894 жылы Los Angeles Times газетінде с?з болды.А?Ш-ты? ?зінде фастфуд сататын 300 мы? ресторан ж?мыс істейді. Ричард ж?не Морис Макдональдтар ?здеріні? ал?аш?ы ресторанын 1949 жылы Калифорния штатында?ы Сан Бернардинода ашты. McDonald's Бразилияда?ы халы?ты ж?мыспен ?амтып отыр?ан е? ?лкен компанияларды? бірі болып саналады. McDonald's ресторандары ашылар т?ста желі иелері сатып алушыларды? ресторанда ?за? уа?ыт отыруын ?алама?анды?тан, б?лмеге ы??айсыз орынды?тар ?ойып, ойын-сауы? автоматтарыны? болмауына барынша к??іл б?лген.Фри картофельдеріні? к?пшілік арасында ке? етек жай?аны?ы соншалы?, оны? сатылымыны? к?лемі шикі картоптардан да асып т?сті. Мысалы, тек 2010 жылы американды?тар 3 миллион тонна фри картофелін жеді.Рональд Макдональд америкалы? балалар арасында Санта Клаустан со? е? танымал т?л?а болып есептелді. Фаст-фуд та?амдарыны? ке? етек алуы америкалы?тарды? к?рт семіруіне ?келді. Америка ауруларды ба?ылау орталы?ыны? есептеуінше, семіздіктен жылына 248 мы? америкалы? ?леді екен.

?азіргі уа?ытта шаурма, сэндвичтер, чебуректер, пицца, чипсы, ?уырыл?ан картоп ж?не т?рлі газдал?ан сусындар к?п, біра? оларды? сапасы мен ??рамында не бар екен? Жо?арыда атал?ан барлы? та?амдар фаст-фуд ?атарына кіреді. Осындай та?амдармен тама?танатын адамдар осыны тиімді, ал тама? пісіруге уа?ытты? жетіспеушілігіне байланысты, кейбіреулері ?здеріні? ?алаулары бойынша тама?танады. Осындай тама?ты? зиянды екенін, екіні? - бірі ойлай бермейді, білгендерді? ?зі ?уырыл?ан картопты? ?ытырла?анын газды сусын кока – коламен ш?лін басады. Фастфуд та?амдарын біреулер к?нде жеп ішсе, кейбіреулері анда санда тама?танады. Тама?ты ?йде д?рыстап дайындау?а м?мкіндігіміз болма?анда, ол бізге ?олайлы, тиімді тама? ретінде к?мекке келеді. Ол ?ымбат емес, біре? ?те ?ауіпті. Денсаулы?ымызды? ?ауіпті жауы ?р?ашанда жаны?нан табылады, ол есірткі сия?ты, ?арны? аш бол?анда ?олы? ?зі тартылып т?рады. К?бі фастфудтарды? зиянды екенін т?сінеді. Балаларды кішкентай жастан бастап осындай та?амдар?а ?йретпеген ж?н. Шынына келсек кейбіреулері жал?аулы?ты? ар?асында, та?ыда біреулер денсаулы?ына нем??райлы?пен ?ара?анды?тан осындай та?амдармен тама?танады. Фастфуд сататын д?кендер ?здеріне ?демі жарнамаларымен, т?мен ба?аларымен, жылдам ?зірленуімен т?тынушылардын назарын аудартады. Ал біз денсаулы?ымыз?а сал?ырт ?араса?, балаларымызды? ерте?гі к?ні не болма?. Егер сіз осындай та?амдарды жа?сы к?ретіндер ?атарына кірсе?із, онда газеттер мен журналдарда?ы а?параттар сізді? пікірі?ізді ?згерте алмайды. Д?рігерлерді? айтуынша фастфудпен тама?тану?а болмайды. Осындай та?амдарды? калориялары ?те жо?ары, майлар мен консерванттар ??рамы ?те к?п бол?анды?тан, д?румендер м?лдем жо?.

2.2.Ауру – астан, Дау – Фаст фудтан!

 Со??ы жылдары мамандар тарапынан к?п тал?ы?а т?сіп, б??аралы? а?парат ??ралдарында жиі к?рініп ж?рген басты экологиялы? м?селелерді? бірі – адамдарды? д?рыс тама?танбауы. Ж?ріп бара жатып ж?рек жал?айтын жылдам дайындалатын тама? т?рлері б?гінде жетіп артылады. Алайда, сырт к?зге аты да заты да жа?ымды Фаст Фуд деп айдарлатып айтып ж?рген – гамбургер, хот-дог, б??тырыл?ан ш?жы?, тез ?зірленетін лапша, сэндвич, пицца ж?не газдал?ан сусындармен ?оректену адам а?засы ?шін на?ыз ?ауіп. Біра? м?ны б?ріміз білеміз. Біле т?ра істейміз. Б?л ?шін кін?ні Макдональдс, Бегемот сия?ты же?іл тама?тану орталы?тарынан іздейміз бе, ?лде химиялы? технологияны? дамуынан к?реміз бе?! Адамдарды? м?ндай та?амдарды ?олдануы оларды? тама? ?зірлеуге уа?ыттарыны? жетіспеуімен ?атар, оны тез-тез жеу ?ажеттілігінен ту?ан. Оны? ?стіне арзан, тез дайындалатын, ?рі т?рлі д?мдеуіштер ?осыл?ан д?мді асты т?тынудан кім бас тартсын? Д?ниеж?зілік денсаулы? са?тау ?йымы б?гінде адамзатты ?лімге ?келіп со?тыратын факторларды? 60 пайызы – сапасы нашар, ?ауіпті азы?-т?ліктен дайындал?ан та?амдар деп т?жырымдап отыр. М?ндай тама?тарда а?за?а тікелей ?сер ететін улы заттар болмаса да, оларды? ??рамында?ы кейбір зиянды н?рселер, а?заны іштен жегідей жеп, дене м?шелерін істен шы?ара бастайды. ?азір А?Ш-ты? кейбір телеарналарында д?рігерлер ?йымыны? с?ранысымен антимакдональдік жарнамалы? роликтер к?рсетіліп ж?р. Себебі ел т?р?ындарыны? 61 пайызы арты? салма?тан емес семіздіктен жапа шегеді. Канадалы? ?алымдар фаст фудты? адам психикасына да ?лкен ?сері бар екенін аны?та?ан. Psychological Science журналыны? м?ліметіне ?ара?анда тез ?зірленетін та?амдармен тама?танатын адамдар уа?ыт ?те шыдамсыз болып келеді. Тез тама?тану – басты ма?сат. Осындай шыдамсыз ?рекеттер адам ?міріні? барлы? т?сынан к?рініс табады. М?ндай астан бас тартуды? миллион себептері бар. Т?менде соларды? бірнешеуін ?сынамын: Арты? салма? ?ос?ы?ыз келсе? Бір орташа гамбургер, фри картоптары ж?не жарты литр кола – 1500ккал. Ал б?ріміз білетіндей аз есеппен б?л бір адамны? бір к?нгі кабылдайтын м?лшері. Ал бір к?нде сіз осыларды ?ана жеумен шектелмейсіз ?ой? Американды? журналист Морган Стерн ?з т?жірибесінде 30 к?н бойы Нью-Йорк ?аласыны? фаст-фуд орталы?тарында тама?тану ар?ылы 14 келі салма? ?ос?ан. Арты? салма? ?р т?рлі аурулар?а себепші болуымен ?атар, адамны? к??іл к?йіне тікелей ?сер етеді. Егер сіз ?зі?ізді арты? салма?тан ??т?ар?а?ыз келсе, фаст фуд?а жо? де?із! Денсаулы?ы?ызды ?атерге тіккі?із келсе? ?детте фаст фуд жегеннен е? алдымен ас ?орыту нашарлайды. Созылмалы т?мау, сіркесі су к?термейтін ашуша?ды?, аллергиялы? аурулар, еркектік ?абілетті? нашарлауы, бедеулік, инфаркт, инсульт, ?атерлі ісік та?ы бас?а т?рлі сыр?аттарды? б?ріне тама? ??рамында?ы зиянды н?рселер себепші. Бір с?збен айт?анда же?іл ?рі тез дайырланатын тама?тардан адам аз?асына келер еш?андай пайда жо?. К?п а?ша ж?мса?ы?ыз келсе? Сіз м?нымен келіспеуі?із м?мкін, себебі с?йікті Макдональдста 500те?геге тама?тану?а болады? Ал енді бір айда же?іл ас?а ?анша а?ша жарататыны?ызды есепте?із? Осы?ан фаст фуд ?серінен пайда бол?ан шаш пен тері?ізді? за?ымдарын жасыру ма?сатында с?н салондарына ж?мса?ан ?аражаты?ызды ?осы?ыз. Ал егер м?ндай асты ?лі де ?олдана беремін десе?із, онда болаша?та денсаулы?ы?ыз?а байланысты медициналы? орталы?тар?а кететін а?ша м?лшерін та?ы ?осы?ыз. Жа?а сатып алатын киімдері?із жайлы тіпті айтпаймын, себебі б?рын?ы киімі?ізді? тура келуі екіталай. Балалары?ызды? денсаулы?ы нашарласын десе?із? Б?гінде тез даярланатын ?німдер ?лкен адамдармен ?атар мектеп жасында?ы балалар арасында да танымал. ?сіресе чипстер, кептірілген нан (сухарики) оларды? с?йікті та?амдарына айнал?ан. Шведтік ?алымдарды? айтуынша б?л та?амдар акрималид сия?ты ?ауіпті концорогендерге бай. Акриламид – адамны? ж?йке ж?йесін б?затын, генетикалы? мутация?а ?шырататын  а? немесе т?ссіз суда еритін зат. Ол к?мірсу?а бай та?амдарды ?уыр?анда пайда болады. 1келі чипсты? ??рамында 2000 микрограмм акриламид т?зіледі, б?л 1 келі ?уырыл?ан еттен 40 есе к?п. Ал газдал?ан сусындарды к?нделікті пайдалану адам а?засында кальцийді? азаюына алып келеді. Кальцийді? жетіспеуінен 150 т?рлі ауру?а шалды?у?а болады. Оларды? бірі – остеопороз. Б?рыныра? б?л аурумен 60 жаста?ы карт адамдар ауырса, ?азір б?л ауру т?рі 6-12 жаста?ы балаларда ?шырасады. Балалары?ызды? шамадан тыс шыдамсызды?ы мен ж?йкелеріні? тез ж??аруын, о?ан ?оса ?мытша?ты?ын к?нделікті ?олданып ж?рген астан ізде?із! Ертеден бастап ата-бабаларымыз жыл?ы, ?ой, сиыр етін жеген, а?тан жасал?ан с?т, айран, ??рт, май сия?ты ?німдерді ?олданып, т?л сусынымыз ш?бат,?ымыз ішкен. Б?л та?амдарды? пайдасы жайлы айтпаса? да белгілі. Мысалы, ?ойды? еті – жылу мен ?л-ау?атты , ас?а т?бетті арттырады, жыл?ыны? еті – ірі?ді то?татып, б?йрек пен белді желден тазартса, сиырды? еті – майлы, ауыр, ?ызулы, ісік кезінде жа?сы к?мектесіп, ас?азан, б?йрек, бел мен бастан ?ста?ан суы?ты шы?арады екен. Б?л ?асиеттер гамбургер арасына салын?ан етті? ?ызметтерінен м?лдем б?лек. Ал сары май, ж?лын мен іш май ішкі а?заны ж?мсартса, с?р май а?ылынан адас?ан, есінен айрыл?ан, тан?ан адамдар?а к?мектеседі. Шыж?ырыл?ан май ойды ?ткірлейді, жадты ке?ейтеді, жылу мен  к?ш-?уат береді, ?мірді ?зартады. Таби?и таза та?амдарды? ар?асында бізді? тектілігіміз артып отырды. Міне, содан кейін біз ?уатты ел болды?. Егер ?лтты? та?амдарымызды ?гейсітіп, шеттен келген зиянды ас?а ?уестенуімізді ?оймаса?, к?ні ерте? ба?а-шаян, ??рт-??мырс?а?а айналарымыз ха?. Б?л – те?ізді? тамшысындай ?ана себептері. ?згесін айтпаса? да белгілі. Заманауи жедел асты? зиянын айт?анмен, ?з т?жірибе?де к?рмей о?ан сене ?ою ?иын. Ал фаст фудты ?лемде миллионда?ан халы? ?олданады: ?р т?рлі ?лт ?кілдері, ?р жаста?ы адамдар, ?леуметтік сатысына ?арай да т?рлі адамдар. Барлы?ы да же?іл ?рі тез ?зірленетін та?амдарды? пайдасы мен ?немділігін ?ана ал?а тартады. Ал оны? орасан зияны жайлы айтатын ешкім жо?. Тіпті т?маумен ауырып, артритке шалды?ып, ?лкен к?йзеліске ?шырап жатса да оны ?зі т?тын?ан аспен байланыстыруды ойламайды да. Бекер, себебі «ауру – астан» немесе «?з ауруы?ды таба?ы?ны? т?бінен ізде» деп бекер айтылмаса керек. Б?л м?селе ?азіргі та?да ?лем ?асіретіне айнал?ан ЖИТС-тен немесе ?о?амда орын ал?ан халы?аралы? ?зекті м?селелерден кем т?спейді. М?ны? себебі адамды ішінен улайтын фаст фуд ?німдеріні? ерекше ?ам?орлы??а алынып, тыс м?лшерде жарнамалануында. ?рине, б?л ?те тиімді бизнес жол. ?німдерін тегін таратып, халы?ты ?зіне т?уелді ету ар?ылы ?з саудасын ж?ргізіп а?ша?а кенелген саудагерлер ?шін тиімді табыс к?зі. ?згені ойлама? т?гілі ?з ?арабасыны? ?амы мен ?алтасыны? ?алы?ды?ын ойла?ан  бизнесмендер  ?лемні? айы?пас дертке шалды??анын бай?айтын ?ау?ары да жо?. Б?л, ?сіресе, демографиялы? ?сім жа?ынан кенжелеп келе жат?ан ?аза?стан ?шін та?ы бір кедергі десе арты? болмас. Егемендігін алып ны? баса баста?ан елімізді? ая?ынан шал?ан та?дырды? та?ы бір сыны. ?йтпесе б?рын со?ды су?а дейін тал?ап ішетін текті хал?ымызды? д?д?м?л азы?пен ?оректенбегені  бесенеден белгілі. Ендеше  аранымызды ?р н?рсеге ала?сыз аша беруден б?рын с?л п?л ойлан?анымыз ж?н болар, текті де тал?ампаз атаны? ?рпа?тары!

      Жа?бырдан кейін шы??ан са?ырау??ла?тар секілді «фаст фуд» д?кендері де ?аламызды? кез-келген б?рышында ?аптап кетті. Осыдан-а? ?о?ам тама?тану проблемаларына ?аншалы?ты к??іл аударуда деген ой?а келесі?? Та??ы ас ?азіргі адамдарды? к?н т?ртібінен м?лдем шы?ып кеткендей. Ж?мысбастылы? пен пен т?рмыста?ы ?ауырт кезе?дер адамды апыл-??пыл тама?тану?а м?жб?рлеп отыр. Уа?ыт тапшылы?ына байланысты, т?скі ?зілісте гамбургер, донер сия?ты та?амдарды жей салады немесе жа?ын арада?ы «фаст фуд» д?мханаларына бара салады. 
Казіргі уа?ытта жедел дайындалатын та?амдар сататын д??гіршектер, орталы?тар мен д?мханалар саны к?ннен к?нге артуда. Ол аз бол?андай, к?к ж?шікке телмірген балаларымыз?а арнал?ан зиянды та?амдарды? жарнамалары да к?рсетіліп жатады. Т?рлі «фаст фуд» сататын орындарда балаларды тарту ма?сатында ойыншы?тармен алдау сия?ты акциялар да ?йымдастырылып жатады. Сатылымдарда пайда бол?ан тез дайындалатын та?амдар халы?ты? с?йікті та?амдарына айналуда. Ж?ртты ??мартып, еліктіріп жат?ан «фаст-фудты?» денсаулы??а зиян екенін жас?спірімдерді? к?бі білмейді, тіпті біле т?ра барудан бас тартпайтын адамдар бар.
Атал?ан та?ам т?рі адамды психологиялы? ж?не химиялы? т?уелділікке ?кеп со?тыратын бірден-бір себеп екендігін ?алымдар ?лде?айда д?лелдеген. Оны? жауабы мынада: атал?ан ?німдерді жасаушылар оны? д?мін к?шейту ма?сатында арнайы ?оспаларды ?осып, сол ар?ылы т?тынушыларды ?зіне тартады екен. ??рамында д?рыс м?лшер са?талма?анды?тан, ароматизаторларды? шектен тыс ?олданылуынан «фаст-фуд» ?німдері адамды семіздікке алып со?тырады.
      Осы?ан орай ?лемдік т?жірибеде тез дайындалатын та?амдарды? ?серінен орын ал?ан фактілерді келтірсек:
* Британды? ?алымдар ?ткізген сана? негізінде 40 мы? британды? азамат жыл сайын фаст фудты? кесірінен ??рбан болатынды?ын аны?та?ан. 
* ?лыбританияны? ?лтты? сапа ж?не денсаулы? институтыны? жедел ж?рдемі зиянды та?амдарды? адам ?ліміне себепкер болу м?мкін екендігін ресми т?рде раста?ан. Фаст фудты? ж?рек-?ан тамырлары ж?йесі ауруына ?кеп со?тыратыны белгілі. ?лыбританияда жыл сайын ж?рек ауруларынан 150 мы? адам к?з ж?мады, оларды? 40 мы?ы д?рыс тама?танбауды? себебінен екен. 
* Шведты? ?алымдардарды? пайымдауынша: чипсы, фри картобы мен гамбургерлерді? ??рамында?ы канцерогендерді? м?лшері соншалы?, ж?й шайнау кезінде-а? онкологиялы? аурулар?а душар етуі ?бден м?мкін екен. Оны? басты себебі- ??рамында?ы акриламид канцерогені?і? болуында. Тіпті 1 чипсы ?орапшасыны? ?зінде акрималидті? м?лшері ?деттегіден 500 есе арты? екендігі аны?тал?ан. 
* Халы?аралы? ракті зерттеу агентігіні? м?ліметі бойынша, акрималид гендік мутация ауруларын ?оздырады. Жануарлар?а жасал?ан эксперимент негізінде акрималидті? орталы? ж?не шеткі ж?йке ж?йесіне за?ым келтіретіндігі, ас?азанны? ?атерлі ісік ауруларына шалды?тыруы ?бден м?мкін екені д?лелденді. 
Фастфуд ?німдерін шамадан тыс ?олдану:
— целюлит, 
— безеулер
— гипертония, 
— иммунитетті? т?мендеуі, 
— ішкі а?заларда?ы аурулар.
— ?антты диабет, 
— эндокринді ж?йе мен имунды ж?йені? б?зылыстары, 
— ж?рек ?ан тамырларыны? аурулары
— ас?азан жарасы 
— созылмалы гастрит, 
— ?тті? толуы, 
— ?й?ы безіні? ?абынуы, 
— ж?рек-?ан тамыр аурулары, 
— семіздік сия?ты к?птеген кері ?серлерге ?келіп со?тыруы
Адамны? толы??анды бір к?ндік тама?ы 1500 колорияны ??раса, бір ?ана гамбургерді? ?зінде 1500 калорий болады екен. О?ан ішетін кола?ызды, картопты, соустарды, одан ?алды жарты са?аттан со? ?арны?ыз та?ы ашатынды?ына к?м?н тудырмаса?ыз да болады. Американды? документалист Морган Сперлок фаст фудты? ?аншалы?ты зиян екендігін тексеру ма?сатында эксеримент ж?ргізген. Бір ай бойы к?ніне ?ш реттен «МакДональдста» тама?тан?ан. Т?жірибе со?ында, 12 кг арты? салма? ?осып, бауыры ауырып, ?анында?ы холестерин де?гейі арт?ан. 
?зіні? тарт?ан азабы жайында т?сірген «Super Size Me» деректі фильмі американды? прокатта к?ш басып ?лгерген.
Ал, елімізде «Burger King, Pizza Hut, KFC, Krispy Kreme, Carl’sJR (Hardees’s), TGI Friday’s, Mag Dak ,Gippo, Bibigon, Gold`n`Brown, „Burger Land” сия?ты брендке айнал?ан сансыз фаст фуд д?мханалары ке?інен таралуда. Франчайзинг агентігіні? сана?ы бойынша ?аза?станда же?іл тама?тану орындары 4000-нан асып жы?ылады екен. Б?л ірілері ?ана. Ал, ?ара?андыда ше? ?зім т?ратын о?т?стік-шы?ыс, на?ты айт?анда ??рылысшылар да??ылыны? ?зінде-а? он ша?ты фаст фуд д?мханалары мен мейрамханалары бар. ?иын жа?дай. Тіпті ?рбір аялдамада т?р?анда жа?ын арада міндетті т?рде хот-дог, сэндвич, чизбургер, шаурма сия?ты та?ам т?рлерін сататын д?кендер ?аптап жатады. Жо?арыда?ылар ?айда ?арап отыр?! Сонда осындай денсаулы??а кері ?серін тигізетін та?ам т?рлеріні?, шет елдік брендтерді? к?беюіне тос?ауыл жасалмайды ма? Осылайша, хал?ыны? денсаулы?ына нем??райлы?пен ?ара?андары ма? Халы?ты? д?рыс тама?тануы кезек к?ттірмей шешілуге тиіс м?селе емес пе? «Фаст-фуд» сия?ты же?іл дайындалатын та?амдарды? зияны жайлы мектептерде, ЖОО-да к?бірек айтылып, жан-жа?ты ??ла?тандырылса екен. Жас ?рпа?ымызды? деніні? саулы?ын осы бастан ойлап, жасты? ша?ынан-а? д?рыс тама?тану?а ?йретіп, сайды? тасындай шы?дал?ан, тепсе темір ?зетініндей шымыр болуына баса назар аударуымыз ?ажет сия?ты. 

«Адамны? денсаулы?ы ?шін тиімді тама?тана білу ?те ма?ызды. Тиімді тама?тану дегеніміз – ??рамында т?рлі ?оректік заттарды? толы? м?лшері бар тама?пен а?заны д?рыс, уа?тылы ?амтамасыз ету. Жа?ында американды? ?алымдар зерттеулер ж?ргізіп, ?те жо?ары температурада дайындалатын та?амдарды? ??рамынан адамны? денсаулы?ына ?те зиянды «акриламид» деген затты тап?ан. Жо?арыда айтыл?а шаурма, донер-кебабтар?а ?оса гамбургер, хот-дог, гриль, поп-корн, чипсы, кириешки, картошка фри, ?а?тал?ан ш?жы? секілді та?амдар ?те жо?ары температурада дайындалады. Д?л осы та?амдарды ?за?  к?нделікті пайдалану салдарынан ас?азан жарасы, созылмалы гастрит, ?тті? толуы, ?й?ы безіні? ?абынуы, ж?рек-?ан тамыр аурулары, семіздік пайда болатыны, ?сіресе ас ?орыту жолдарына ?те зиян екені аны?тал?ан. Сонды?тан мен ?алы? к?пшілікке к?шеде даярланатын та?амдарды ?те абайлап жеген д?рыс екенін айтар едім».«Ауру – астан...» деген дана ?аза?ты? с?зі бекер айтылма?ан сия?ты!

2.3. «Фастфуд»– ты? адам а?засына ?сері. Газдал?ан сусынны? зияны.

?ткен ?асырды? 80-90 жж. «ж?гіріп ж?ріп ?оректену» деп аталатын немесе Фаст-фуд м?дениеті б?кіл ?лемге тара?ан, біра? а?ыр?ы уа?ытта ?алымдар дабыл со?ты, ал ?о?амды? ?йымдар зиянды та?ам?а белсенді ?арсы шы?ты. Мамандарды? айтуы бойынша – фаст-фуд ?деттенуді ту?ызады, к?бінесе балалар мен жас?спірімдерде. Оларды? денсаулы?тарына ?лкен зиян келтіретін гамбургерлер, чипсілер ж?не пицца бізді? балаларымызды? с?йікті та?амдары болды. Арты? салма?, гастрит ж?не жалпы ?лсіздік – осылар зиянды да?дыларды? н?тижесі болып табылады. Салауатты ?мір с?руді ??ру м?селесіні? ?лтты? орталы?ыны? мамандары б?л м?селеге ?лкен к??іл б?луге шешім ?абылдады.

?азіргі уа?ытта бигмак, шаурма, сэндвичтер, чебуректер, пицца, чипсы, ?уырыл?ан картоп ж?не т?рлі газдал?ан сусындар к?п. Біра?, оларды? сапасы мен ??рамында не бар екен? Оны к?пшілік біле бермейді. Б?л та?амдарды? барлы?ы фаст-фуд (тез ?зірленетін тама?) ?атарына жатады. Сонды?тан, осындай та?амдар адам денсаулы?ы ?шін ?те зиянды болып табылады. Фаст-фуд та?амдарын біреулер к?нде ішіп-жеп ж?рсе, кейбіреулер анда-санда ?ана пайдаланады. Тама?ты ?йде асы?пай дайындау?а м?мкіндік болма?анды?тан, ол бізге ?олайлы ?рі ба?асы ?ымбат емес. Алайда, ?те ?ауіпті. Со?ан ?арамастан кей адамдар еріншектігіні? салдарынан дайын ас?а ж?гіретіні шынды?. Б?л д?рыс емес. ?сіресе, балаларды кішкентай кезінен бастап м?ндай тама?тар?а ?йретпеген ж?н. Фаст-фуд сататын д?кендер ?демі жарнамалары ар?ылы ?німдерін т?мен ба?алармен ?сынып, жылдам ?зірленетінін айтып, т?тынушыларды? назарын ?здеріне аударады. Егер, сіз осындай та?амдарды жа?сы к?ретіндер ?атарына кірсе?із, онда газеттер мен журналдарда?ы а?параттар сізді? пікірі?ізді ?згерте алмайды. Мамандарды? айтуынша, фаст-фудпен тама?тану?а м?лдем болмайды. Осындай та?амдарды? ??рамында майлар мен консерванттар к?п бол?анды?тан, д?румендер м?лдем жо?. Ал ол несімен ?ауіпті десек, фаст-фуд та?амдарын дайындау барысында маргарин к?п м?лшерде ?олданылады. Маргаринні? ??рамында жасанды ?нім, я?ни транс майлар к?п. Кейбіреулер фаст-фудты? денсаулы??а зиян екенін біле т?ра, одан бас тартпайды. ?алымдарды? пайымдауынша, б?л жа?дай адамды психологиялы? ж?не химиялы? т?уелділікке ?кеп со?тырады. ?йткені, атал?ан ?німдерді жасаушылар оны? д?мін к?шейтетін арнайы ?оспаларды ?осады да, сол ар?ылы т?тынушыларды ?зіне тартады екен.

Со??ы кезде «фаст-фуд» ?німдеріні? к?беюі де к?п адамды семіздік дертіне ?шыратып жат?анын бай?ай бермейміз. Иісі м?рын жаратын, тез дайындал?ан та?аммен ж?рек жал?ап алу?а ?лкен-кішіні? б?рі ??мар. М?ндай та?амдарды жасау ?шін к?біне май ?ыш?ылында?ы трансизомерді к?бейтетін ?атты маргаринді ?олданады. Сонды?тан б?л та?амдарды? ??рамында д?румендер болмайды, есесіне ?оректік ?уаты (калориясы) жо?ары. ??рамында?ы белгілі бір м?лшер са?талма?анды?тан, «фаст-фуд» ?німдері адамды семіздікке алып келеді. Ал семіздіктен адам бойында?ы зат алмасу б?зылып, ?р т?рлі ауру?а шалды?ады. Диетолог-д?рігерлер семіздікке апаратын «?ауіпті» та?амдарды атап ?тті. Бірінші орында т?тті газды сусындар т?р. Ш?л басу ?шін емес, ?айта ш?лдетіп, ?айта-?айта ішуге м?жб?рлейтін ??тыда?ы б?л сусындарды? ??рамында ?ант шектен тыс к?п. ?лкен-кіші ??марланып ішетін бір стакан коланы? ?зінде 5 шай ?асы? ?ант бар, ал бір литр колада 25 шай ?асы? немесе 125 грамм ?ант болады

екен. Сол сия?ты картоптан жасал?ан чипсыларды бала біткен жа?сы к?реді. Б?лар пюреден жасал?анды?тан, оны? ??рамына жасанды май мен жасанды т?рлі д?мдеуіштер ?осылып, адамды жеген ?стіне жей т?суге ша?ырады. Сонымен бірге сосискалар, пісірілген ш?жы?тар, паштеттер еттен жасал?андай к?рінгенімен, негізінен жартысына жуы?ы майдан жасалып, т?рлі т?тті д?мдеуіштермен б?ркемеленеді. ?уырыл?ан семіз ет, кофе, шоколадтар, арзан ?рі калориясы к?п нан-жарма, кондитер ?німдері де адамды семіздікке апарып тірейді.

Адам организімінне ?те зиянды фастфуд та?амдары туралы айт?анда сосиска, ш?жы?тар ж?не неше т?рлі еттен жасалатын ?арапайым халы? к?п т?тынатын тама?тар келеді. Б?ндай ас тама?тарды? ??рамында майлар к?птеп кездеседі. Сонымен  ?атар ?уырыл?ан т?рде фастфуд ?німдерінде к?птеп кездесетін адам а?засына зиянды еттерді? майлы т?рлері де жатады.Т?рлі елдердегі медециналы? зерттеулерді? н?тижесі фастфуд ?німдерін к?нделікті ?олдану семіздікке ?келеді дейді. Бір ?ана орташа к?лемдегі гамбургер немесе бір стакан кока кола 1500колория?а те? к?нделікті адамны? бір к?ндік тама?ы 1500 колорияны   ??рау керек. Ал сіз бір ?ана гамбургер мен шектеліп ?оймайсыз ?ой. Фастфуд ?німдері адамды толы? ?ана?аттандыра алмайды ол тек ?ана аз ?ана уа?ыт?а ашты?ты  жасырып ?ояды. Жарты са?аттан со? адам та?ыда тама?тан?ысы келеді.Фастфуд ?німдерінен целюлит , безеулер, тері кеуіп ж?не шаштар ?лсіздене береді. Ал к?нделікті ?олданатын болса?ыз гипертония?а, иммунитетті? т?мендеуіне , ішкі а?заларда?ы т?рлі ауруларды ша?ырады. Фастфуд ?німдеріні? ??рамында холестеринні? к?п болуынан тамырларда тая?шалар пайда болады.?лі ?атайма?ан балаларды? организмі фастфуд ?німдеріні? зиянды элементтерін тез ?абылдап алады. Балаларда ?антты диабет, эндокринді ж?йе мен имунды ж?йені? б?зылыстары, ж?рек ?ан тамырларыны? аурулары ж?не бас?а да к?птеген аурулар туындауы м?мкін.

Адамны? денсаулы?ы ?шін тиімді тама?тана білу ?те ма?ызды. Тиімді тама?тану дегеніміз – ??рамында т?рлі ?оректік заттарды? толы? м?лшері бар тама?пен а?заны д?рыс, уа?тылы ?амтамасыз ету. Жа?ында американды? ?алымдар зерттеулер ж?ргізіп, ?те жо?ары температурада дайындалатын та?амдарды? ??рамынан адамны? денсаулы?ына ?те зиянды «акриламид» деген затты тап?ан. Жо?арыда айтыл?а шаурма, донер-кебабтар?а ?оса гамбургер, хот-дог, гриль, поп-корн, чипсы, кириешки, картошка фри, ?а?тал?ан ш?жы? секілді та?амдар ?те жо?ары температурада дайындалады. Д?л осы та?амдарды ?за?  к?нделікті пайдалану салдарынан ас?азан жарасы, созылмалы гастрит, ?тті? толуы, ?й?ы безіні? ?абынуы, ж?рек-?ан тамыр аурулары, семіздік пайда болатыны, ?сіресе ас ?орыту жолдарына ?те зиян екені аны?тал?ан. Сонды?тан мен ?алы? к?пшілікке к?шеде даярланатын та?амдарды ?те абайлап жеген д?рыс екенін айтар едім. «Ауру – астан…» деген дана ?аза?ты? с?зі бекер айтылма?ан сия?ты!

Гастроэнтолог д?рігерлерді? есебінше жыл басынан бері ас?азан,ішек ауруларымен 120-дан астам адам келіп т?скен. Тез тама?тануды? кесірінен  ас ?орыту жолдары ?иындайды.Фаст фуд?а ?йір жандарды? ас?азан ж?рек аурулары ?ан ?ысымы ?ант диабеті аурулары к?н ?ткен сайын ?дей т?седі.

?азір д?ниеж?зінде 177 миллион бала семіздікті? зардабын тартып келеді екен. Оны? ішінде 22 миллионы 5 жас?а дейінгі балалар. Ал б?кіл ?лемдік денсаулы? са?тау ?йымыны? м?ліметіне ?ара?анда, ?лемде 155 миллион салма?ы арты? балалар бар екен. Оны? ішінде 45 миллионы 5 пен 17 жас аралы?ында?ылар. М?ны? ?ауіпті жа?ы сол, с?билер арасында семіздік салдарынан ж?рек-?антамы рлары мен диабет ауруына шалды??андар да к?рт к?бейген. Оны? ішінде бізді? елді? де мы?да?ан б?лдіршіні бар. ?кініштісі сол, бізді? елде ?лі к?нге дейін балалар арасында?ы семіздік пен оны? ?ауіпті салдарына ?зірше тиісті д?режеде назар аударылмай келеді.
Семіздік – беле? алып бара жат?ан ?ауіпті ?рі ??ры?тау?а к?нбей т?р?ан ауруды? бірі болып т?р. Б?гінде аузын ай?а білеген Жапония, ?ытай мен А?Ш сия?ты алпауыт мемлекеттерді? ?зінде ересектерді былай ?ой-
?анда, жас балаларды? ?зі осы ауру?а жиі шалды?ып жатыр . ?лыбританияда с?билерді? 30 пайыздан астамы семіздіктен зардап шегеді. Ал Швецияда со??ы 20 жылды? ішінде 20 жас?а дейінгі жастар мен балалар арасында арты? салма?ты? барларды? саны 6 есе ?скен. 2050 жылдары атал?ан елдерде балаларды? те? жартысы семіздікке шалды?уы м?мкін деген болжам айтылады. Сонды?тан семіздік Еуропа елдері ?шін ала?датарлы?тай д?режеге жетті. Олар б?л аурумен к?ресті 2006 жылы баста?ан.
Осы м?селені назар?а алып, ?лемні? 11 елінде зерттеу ж?мыстарын ж?ргізген Австралия маманы Бриджет Келли «Семіздікті ?алай то?тату?а болады?» деген кітап жазыпты. Онда Бриджет Келли е? бірінші теледидар жарнамаларын сын?а ал?ан. Одан кейін жарнама?а сеніп балаларына зиянды н?рсені ?перетін ата-аналарды сауатсыз деп жаз?ырады. ?йткені бой бермей бара жат?ан семіздік на? осы себептерден азаймай отыр?ан к?рінеді.
Маманны? зерттеуіне ?ара?анда, семіздікті арттыратын та?амдар жо?арыда атал?ан елдер нары?ыны? 90 пайызын ??райды екен. Сонды?тан Келли жо?ары калориялы та?амдарды? жарнамасын тез арада шектеу ж?нінде ?сыныс айтып отыр. «С?билер жылына телеарналардан шамамен 4-6 мы? аралы?ында жарнамалы? роликтер к?реді, оны? ішінде 2 мы?нан астамы денсаулы??а зиянды та?амдар», – дейді ол.
    Б?л проблеманы? басты себебі ,?рине д?рыс тама?танбауда. Ас адамны? ар?ауы деген на?ыл с?з бекерден бекер айтылма?ан шы?ар. ?азіргі жас ?спірімдер мен балалар ысты? тама? жемей, «фастфудты» азы? етуге ??мар. ?рине, б?ндай та?амдар тез арада семіру, ішті? ?атуы ж?не ас?азан ауруларына шалды?у?а ?кеп со?ады. Б?кіл ?лем балаларыны? ??марлана жейтін гамбургер,чизбургер ж?не «картофель фри» деген тама?тарыны? денсаулы??а деген зияны осындай. Ал т?тті сусындарды? зияны ?андай? ??гіме тама?ты тез ?орту?а к?мектеседі деп сылтауратып кішкентай балалр ?ана емес ?лкендерде ішетін «Кока-кола», «Пепси» туралы болма?.. XIX ?асырды? ая?ында «Кока-кола» ??рамында кокаины бар д?рі ретінде патенттелген. Д?ріханаларда б?л д?рілік сусынды морфии мен бас?а есірткелік заттарды ?олданатын адамдар?а берген. Ол есірткіні? к?шін басатын д?рі ретінде (есірткі орнына) ?олданыл-
?ан. ?рине, ?азіргі газдал?ан т?тті сусындарды? ??рамы ?згергенмен, денсаулы??а ?ауіпсіз деп айту?а болмайды. Бір ста?ан т?тті сусынны? ?анты шамамамен он ?асы? ?ант?а те? келеді. Он ?асы? ?ант ?осыл?ан сусын ішу адамда ж?регі айныту ж?не ??су рефлексін тудыратын к?рінеді. ?нім шы?арушылар жо?арыда айтыл?ан рефлексті болдырма ушін арнайы ерітіндеге ортофосфор ?ыш?ылын ?осады екен. Міне, осындай ерітінді «коко–кола» мен «пепси» ??рамында бар.?антты м?лшерден тыс ?олдану балаларда бауыр мен ас?азан ауруларын тудырады. 
?алымдарды? зертеуіні? н?тижесіне с?йенсек балалар семіздігіне ?кеп со?тыратын мынадай себептер екен:
1. Арты? салма?пен туылу.
2. Ата-аналарында бар семіздік.
3. 10 са?аттан арты? ?йы?тау.
4. ?ш жас?а дейін салма?ты? арты? болуы.
5. Мектеп жасына жетпей тері астында майды? пайда болуы.
6. Теледидар алдында тапжылмай отырып тама? жеу.
Со??ы, алтыншы себепке ерекше то?талу?а тура келіп отыр. Себебі ?аза? баласыны? семіздігі к?біне на? осы алтыншы себептен туындап отыр?ан сы?айлы. Мынаны ?ара?ыз: ?ткен ?асырды? 90-шы жылдарында 2-4 жаста?ы с?билер арасында арты? салма? барлы? баланы? 17 пайыздайын ?ана ??раса, со??ы жылдары ол екі есеге к?бейіп кетіпті. Мамандарды? айтуынша, теледидар к?ріп отырып тама? жеу баланы? т?бетін арттырады екен. Теледидар к?ріп отырып той?анын білмей тама? жей беру бала ?шін осылай біртіндеп ?детке айналады да, оны? а?засында ?згерістер пайда бола бастайды. Ал ?азіргі ?аза?и отбасыларда баланы алдансын деп теледидар немесе DVD-?а телміртіп ?ою с?нге айналып барады.?йткені б?гінгі ата-ананы? уа?ыты аз. Ал с?билерді? с?йіп к?ретін мультфильмдеріндегі кейіпкерлер де ?лгі т?тті, біра? зиян та?амдарды елеусіз т?рде жарнамалайды. М?ндай к?ріністер тым к?бейіп барады.
Жуырда америкалы? ?алымдар назар аударарлы? м?ліметтерді жариялады: ?азір т?ртк?л д?ниені? 800 миллион?а жуы? т?р?ыны ашаршылы??а жетіпті. Ойланатын жа?дай. Б?л ??былыс Еуропада ?ткен ?асыр со?ында-а? бастал?ан. Ал ?ор?ыныштысы, ол енді Азия аума?ына ?арай ауа бастады. жа?дайында ?мір с?ріп жатса, ал керісінше семіздерді? саны 1 миллиард.
Б?рын б?л к?рсеткіш рейтингісінде америкалы? балалар алды??ы орында болатын. ?азір О?т?стік ж?не Солт?стік Еуропада балаларды? 15-30, ал О?т?стік Африкада?ы мектеп жасында?ы с?билерді? 25 пайызы тым томпа? екен. К?рші Ресейде де со??ы жылдары томпи?ан балаларды? саны екі есеге к?бейген. Ал орташа салма? 2 келіге арт?ан. Ал ?аза?станда?ы на?ты деректі аны?тау м?мкін болмады. ?йткені ресми м?лімет алу ?иындау ж?не ?те к?п уа?ытты талап етеді. Интернет беттерінен ?аза?станды? балалар туралы м?ндай м?лімет табу ?иын.
Семіздікті? болаша?ымыз?а шабыл?ан балта екенін ???ан шетелдіктер ?азір теледидар?а берілетін жарнамаларды м??ият тексеріп, с?згіден ?ткізуді ?ол?а алды. Сондай-а? салауатты ?мір салтын ?стану?а бел бу?ан олар т?тті ?рі жасанды тама?тарды? жарнамасын барынша ?ыс?артып тастады. Тіпті онда мектептерде м?ндай та?амдарды? сатылуына т?бегейлі тыйым салын?ан.
Ал бізде ше? Теледидарды ?осып к?рі?із. Басы ?арны?ды аштырмайтын «Сникерстен» басталып, со?ы ?демі суреттер мен ??растырмалы пластмасс ойыншы?тармен алдайтын са?ыз, «витамин-сыма?», шоколад дегені?ізден к?з аша алмайсыз. Ал балалар б?рын?ыдай к?кке аунап, асыр салмайды. Олар теледидар?а телміреді. Уа?ыты ты?ыз ата-ана ?шін осы орынды ?рі ы??айлы: со?ынан іздеп, не ала?дап ?уре болмады. К?з алды?да о?ан ?оса ?арны то?. ?рі топ-томпа?...
«Семіз» бабалар кішкентай кездерінен-а? ж?рек –?антамыр ауруына , жо?ары ?ан ?ысымы ж?не ?ан ??рамында холестерол м?лшеріні? жо?ары болуна шалды?ады. Осындай балалар кейін арты? салма?тан о?айлы?пен арыла ?оймас. То?ыз жасында арты? салма?ы бол?ан баланы? алдында он бір жасында да осы проблема т?рады. Ал б?л балалар есейген кезінде де арты? салма?тан арыла алмауы м?мкін екендігін білдіреді.

        Бір ж?тым газдал?ан сусынны? адам денсаулы?ына ?аншалы?ты зиян екенін білсе?із...

Б?рімізге белгілі,  кока-кола, спрайт секілді ?зге де (соны? ішінде, «диетикалы?») сусын т?рлері бір ?ара?анда бой?а ?уат бергендей к?рінгенімен оларды? адам а?засына еш?андай пайдасы жо?. Б?л м?селені? тек бергі жа?ы ?ана. М?ндай сусындар дені сау адам?а ауру тауып берсе, сыр?аты бар жандар?а дерт жамап, ауруын ас?ындырады. Соларды? бір?атарын айта кеткенді ж?н к?ріп отырмыз:

Демікпе

Газдал?ан сусындарды? ??рамында консервант ретінде пайдаланылатын натрий бензонаты кездеседі. Натрилік консервант рацион?а натриді енгізіп, калиді азайтады. ?алымдарды? пайымдауынша, натрий бензонаты демікпеге, экземге ?рындырып ?ана ?оймай аллергияны ?оздырып, ?зге де кері реакция тудырады. 

Б?йрекке зияны

Колада фосфорлы? ?ыш?ыл м?лшерден к?п бол?анды?тан б?йрекке тас байланады ж?не ?зге де б?йрек ауруларына бастайды.

?анда?ы ?антты арттырады

Газдал?ан сусынды ішкеннен кейін жарты са?ат?а жетпей ?ан ??рамында?ы ?антты? м?лшері к?рт артады. Б?л ?з кезегінде ?ан ??рамында?ы инсулинді айдап шы?арады. Бауыр шекерді май?а айналдырады.

Ал 40 минуттан со? адам а?засына кофеин сі?еді. Адамны? к?з ?арашы?ы ?лкейіп, артериялы? ?ысымы артады – соны? салдарынан бауыр ?ан ??рамына к?п м?лшерде ?антты б?ліп шы?арады. Мида?ы аденозиндік рецепторды? жолы жабылады да сізді ?й?ы ?ысады.

Семіздік

Газдал?ан сусын ішкен адам салма? ?оспай т?рмайды. Зерттеушілер аны?та?андай, ?рбір ішілген бір ш?лмек кола адамны? семіру ?атерін 1,6 есеге артырады. Б?л арада мынаны да ?аперге ?ста?ан ж?н:

–       ж?рек-?ан тамыр ауруларыны? 70 пайызы семіздіктен болады;

–       омырау обыры мен то? ішек обырыны? 42 пайызы арты? салма?тан пайда болады;

–       ?т ?абына жасалатын отаны? 30 пайызы да семіздікпен байланысты.

Тіс ауруы

Газдал?ан сусынны? ??рамында?ы ?ант пен ?ыш?ыл тіс эмалын ?атты за?ымдайды.

Ж?рек ауруы

Газдал?ан сусын  т?рлеріні? к?бісінде жеміс ш?рбаты бар. Ол инсулинні? резистент синдромыны? пайда болуына алып келеді. Ал ол ?з кезегінде сусамыр ж?не ж?рек ауруларына ?рындыруы м?мкін.

Сусамыр

Газдал?ан сусынды жиі ішетін адамны? 2-ші типтегі сусамырмен сыр?аттану ?атері 80 пайыз?а арты? екенін айта кеткіміз келеді.

?ры?тандыру ж?йесіне зиян

??рамында А бисфеноп кездесетін газдал?ан сусын. Аталмыш канцергон эндокриндік ж?йені за?ымдайды. Ол ?з кезегінде адамны? жынысын ерте жетілдіріп, ауыт?ушылы??а алып келеді. Ал жынысты? ауыт?ушылы??а ?шыра?ан адамны? перзенті с?ю ?абілеті кемиді немесе белсіз ?алдырып, бедеулікке ?рындырады.

Остеопороз

Газдал?ан сусынны? ??рамында фосфорлы ?ыш?ыл кездесетіндіктен остеопороз дертіні? пайда болуына алып келуі м?мкін. Фосфор адам а?засынан з?рмен шы??ан кезде онымен бірге калций де жо?алып, адам а?засына пайдалы осынау минералдардан айырады. 

Газдал?ан сусынны? зияны

      Ми ?айнатар ысты?та а??асы кеуіп ш?ліркеген ж?рт неше т?рлі ??ты - ?албырларда?ы суларды сатып алып жатады. «Кока - Кола», «Фанта», «Спрайт», «Макси чай», «Либелла», «Некси чай» дейсіз бе, толып т?р. Б?рын - со?ды аты белгісіз «су жа?а» сусындар ?аншама? Ол ?айдан шы??ан, ?алай жасал?ан, бауыр?а ?сер етіп, б?йректі сыздатып, ас?азан ауруын ?оздырмай ма, б?л м?селеге бас ?атырып жат?ан халы? жо?, ш?лі ?анса болды. ?сіресе, балалар жа?ы боя?ыштар мен стабилизатор, консерванттар, эмульгаторлар ?осылып жасал?ан осындай ?ызылды - жасылды сусындар?а тым ??мар.
Сонымен, б?лар ?андай сусындар? Ш?л ?андырам деп ж?ріп денсаулы?ымызды б?лдіріп алып ж?рмейміз бе? Б?л туралы мамандар не дейді екен? Батыс ?аза?стан облысты? сараптама ж?не сертификациялау ?лтты? орталы?ы А? - ны? ?ызмет ж?не та?амны? с?йкес келуі ж?не ма??лдануы б?ліміні? жетекші маманы Галина Капустинадан ?зімізді мазала?ан с?ра?тар?а жауап тап?андай болды?.
– Сал?ындатыл?ан алкогольсіз сусындарды? ??рамы туралы не білеміз?
– Неге екені белгісіз, осындай алкогольсіз сусындарды к?пшілік шырын деп жиі ?ателеседі. Б?лар еш?андай да шырын емес. Б?л – су, синтетикалы? ароматизатор, т?ттілегіштер, боя?ыштар, я?ни осы т?рт ??рамнан жасал?ан жасанды д?ниелер. Неше т?рлі жарнамаларда б?л сусындарды? «еш зияны жо?» деп жа?аурат?анмен, б?рібір б?ларды? адам а?засына зиянды екені даусыз. М?ндай сусындарды балалар?а м?лдем беруге болмайды
Елімізде ке? ?олданыс?а ие бол?ан «Кока - кола», «Пепси» сусындарыны? адам а?засына ?аншалы?ты зиян келтіретіні туралы ?аламторда жариялан?ан деректерді ал?а тарта отырып, Америка ??рама Штаттарыны? ?алымдары б?л сусындарды жасау?а пайдаланатын карамельді? негізінде жасал?ан боя?ыштар ?атерлі ісікті? дамуына себеп болатынды?ын айтты депутат.
Атап айт?анда, б?л заттар ?кпе - бауырды?, ?ал?анша безді? ?атерлі ісігіне ж?не лейкомия?а ?келіп со?тырады екен. ?ауіпті ?оспа «Кока - кола» компаниясыны? 5 т?рлі ?німінде айтарлы?тай м?лшерде табыл?ан».
Та?ы бір ?ызы?ы, та?амдарды? зат та?басында (этикетка) денсаулы??а ?ауіпті деп к?рсетілмеген. ?ант орнына ?олданылушы зат – аспартаманы? та?ам ??рамында бары да жазылма?ан к?рінеді. А?за?а т?скен б?л ?ыш?ыл метилдік спиртті ??рап, ол ?атерлі ісікке апарып со?тыратын формальдегидке (канцерогенге) айналатынды?ы бертінде аны?тал?ан.
Біз с?з етіп отыр?ан м?селені Ресей Федерациясы т?тынушылар ???ы?ын ?ор?ау ?йымы ?лде?ашан сезіп, «Кока - Кола Лайт» сусынын сату?а тыйым салу ж?нінде сот?а ж?гінген.
Жан шошырлы? мынадай хабар таратыл?алы біраз болды. «Кока - коланы?» керемет «?асиетін» т?йсінген кей адамдар м?шинені? радиоторын жуу?а, трубаларды тоттан тазарту?а пайдаланады екен. Т?жірибе жаса?андарды? айтуынша, «н?тиже» жаман емес т?різді. Кез келген датты «ж?лып» алып, айнадай жалтыратып ?оятын «?ызметін» айтса?шы.

2.4. Фастфут та?амдары ?мірі?ізге ?ауіпті.

     Халы?ты? денсаулы?ы — ?о?амымызды? заманауи талаптарыны? басты м?селесі болып табылады. Б?гінгі та?да орын алып отыр?ан экономикалы? да?дарыс, ?леуметтік м?селелерді? ушы?уы халы? денсаулы?ына кері ?серін тигізді. Сонды?тан, ?аза?стан хал?ыны? денсаулы? жа?дайын к??іл ?ынжыларлы? жа?дайда деп ба?алау?а болады ж?не со?ан орай медициналы? ?ызметкерлерді? барлы? к?ш-жігерін, халы?ты? денсаулы?ын са?тау?а ж?мылдыру ?ажет. Оны? ішінде, кейінгі ?ауым, жас ?рпа? — балаларымызды? денсаулы?ын са?тап, ны?айту — ?о?ам мен мемлекетті? негізгі, кейінге ?алдыру?а болмайтын міндеттеріні? бірі болып табылады.

     К?не заман?ы ?а?идада бойнша:  «Ас — адамны? ар?ауы» — делінген. ?кінішке ?арай, бізді? замандастарымыз ?зін дені сау ж?не сымбатты сезіну ?шін ?алай тама?тану керектігін біле бермейді. Тама?тануды? да ?зіндік ережелері бар ж?не оларды ескермеуге болмайды, ?йткені тама?тану — бізді? денсаулы?ымызды? ??рамдас б?лігі екенін есте са?тауымыз ?ажет. ?ткен ?асырды? 80-90 жж. «ж?гіріп ж?ріп ?оректену» деп аталатын немесе Фаст-фуд м?дениеті б?кіл ?лемге тара?ан болатын.Мамандарды? айтуы бойынша, к?бінесе балалар мен жас?спірімдерде  фаст-фуд ?деттенуді ту?ызады. Оларды? денсаулы?тарына ?лкен зиян келтіретін гамбургерлер, чипсілер ж?не пицца бізді? балаларымызды? с?йікті та?амдары болып саналады. Арты? салма?, гастрит ж?не жалпы ?лсіздік -зиянды да?дыларды? н?тижесі.

      ?азіргі уа?ытта бигмак, шаурма, сэндвичтер, чебуректер, пицца, чипсы, ?уырыл?ан картоп ж?не т?рлі газдал?ан сусындар к?п. Біра?, оларды? сапасы мен ??рамында не бар екен? Оны к?пшілік біле бермейді. Б?л та?амдарды? барлы?ы фаст-фуд (тез ?зірленетін тама?) ?атарына жатады. Сонды?тан, осындай та?амдар адам денсаулы?ы ?шін ?те зиянды болып табылады. Фаст-фуд та?амдарын біреулер к?нде ішіп-жеп ж?рсе, кейбіреулер анда-санда ?ана пайдаланады. Тама?ты ?йде асы?пай дайындау?а м?мкіндік болма?анды?тан, ?азіргі та?да ?олайлы ?рі ба?асы ?ымбат емес. Алайда, ?те ?ауіпті. Со?ан ?арамастан, кей адамдар еріншектігіні? салдарынан дайын ас?а ж?гіретіні шынды?. Б?л д?рыс емес. ?сіресе, балаларды кішкентай кезінен бастап м?ндай тама?тар?а ?йретпеген ж?н. Фаст-фуд сататын д?кендер ?демі жарнамалары ар?ылы ?німдерін т?мен ба?алармен ?сынып, жылдам ?зірленетінін айтып, т?тынушыларды? назарын ?здеріне аударады. Мамандарды? айтуынша, фаст-фудпен тама?тану?а м?лдем болмайды. Осындай та?амдарды? ??рамында майлар мен консерванттар к?п бол?анды?тан, д?румендер м?лдем жо?. Ал ол несімен ?ауіпті десек, фаст-фуд та?амдарын дайындау барысында маргарин к?п м?лшерде ?олданылады. Маргаринні? ??рамында жасанды ?нім, я?ни, транс майлар к?п. Кейбіреулер фаст-фудты? денсаулы??а зиян екенін біле т?ра, одан бас тартпайды. ?алымдарды? пайымдауынша, б?л жа?дай адамды психологиялы? ж?не химиялы? т?уелділікке ?кеп со?тырады. ?йткені, атал?ан ?німдерді жасаушылар оны? д?мін к?шейтетін арнайы ?оспаларды ?осады да, сол ар?ылы т?тынушыларды ?зіне тартады екен. Тез тама?тануды? кесірінен ас ?орыту жолдары ?иындайды. Фаст-фуд?а ?йір жандарды? ас?азан, ж?рек аурулары, ?ан ?ысымы, ?ант диабеті аурулары к?н ?ткен сайын ?дей т?седі. ?сіресе ?з денсаулы?ына к??іл б?лмейтін жастар?а обал. Олар диета са?тамай, тама?танатын болса, саулы?ы к?н ?ткен сайын ?лсірей т?седі. Т?рлі елдердегі медициналы? зерттеулерді? н?тижесі фаст-фуд ?німдерін к?нделікті ?олдану семіздікке ?келеді дейді. Бір ?ана орташа к?лемдегі гамбургер немесе бір стакан кока кола 1500 колория?а те? к?нделікті адамны? бір к?ндік тама?ы 1500 колорияны   ??рау керек. Ал сіз бір ?ана гамбургер мен шектеліп ?оймайсыз ?ой. Б?л ?німдер адамды толы? т?бетін ?ана?аттандыра алмайды, ол тек аз ?ана уа?ыт?а ас?азанды алдау десе болады. Жарты са?аттан со? адам та?ыда тама?тан?ысы келеді. Диетолог-д?рігерлер семіздікке апаратын «?ауіпті» та?амдарды атап ?тті. Бірінші орында т?тті газды сусындар т?р. Ш?л басу ?шін емес, ?айта ш?лдетіп, ?айта-?айта ішуге м?жб?рлейтін ??тыда?ы б?л сусындарды? ??рамында ?ант шектен тыс к?п. ?лкен-кіші ??марланып ішетін бір стакан коланы? ?зінде 5 шай ?асы? ?ант бар, ал бір литр колада 25 шай ?асы? немесе 125 грамм ?ант болады екен. Сол сия?ты картоптан жасал?ан чипсыларды бала біткен жа?сы к?реді. Б?лар пюреден жасал?анды?тан, оны? ??рамына жасанды май мен жасанды т?рлі д?мдеуіштер ?осылып, адамды жеген ?стіне жей т?суге ша?ырады. Сонымен бірге, сосискалар, пісірілген ш?жы?тар, паштеттер еттен жасал?андай к?рінгенімен, негізінен жартысына жуы?ы майдан жасалып, т?рлі т?тті д?мдеуіштермен б?ркемеленеді. ?уырыл?ан семіз ет, кофе, шоколадтар, арзан ?рі калориясы к?п нан-жарма, кондитер ?німдері де адамды семіздікке апарып тірейді. Иісі м?рын жаратын, тез дайындал?ан та?аммен ж?рек жал?ап алу?а ?лкен-кішіні? б?рі ??мар. Адамны? денсаулы?ы ?шін тиімді тама?тана білу ?те ма?ызды. Тиімді тама?тану дегеніміз — ??рамында т?рлі ?оректік заттарды? толы? м?лшері бар тама?пен а?заны д?рыс, уа?тылы ?амтамасыз ету. Жа?ында американды? ?алымдар зерттеулер ж?ргізіп, ?те жо?ары температурада дайындалатын та?амдарды? ??рамынан адамны? денсаулы?ына ?те зиянды «акриламид» деген затты тап?ан. Шаурма, донер-кебабтар?а ?оса гамбургер, хот-дог, гриль, поп-корн, чипсы, картоптан дасал?ан фри, ?а?тал?ан ш?жы? секілді та?амдар ?те жо?ары температурада дайындалады. Д?л осы та?амдарды ?за?  к?нделікті пайдалану салдарынан ас?азан жарасы, созылмалы гастрит, ?тті? толуы, ?й?ы безіні? ?абынуы, ж?рек-?ан тамыр аурулары, семіздік пайда болатыны, ?сіресе ас ?орыту жолдарына ?те зиян екені аны?тал?ан. Сонды?тан ?алы? к?пшілікке к?шеде даярланатын та?амдарды ?те абайлап жеген д?рыс екенін айтар едім. «Ауру — астан...» деген с?зі бекер айтылма?ан. Денсаулы?ымызды са?тай білейік замандастар!

2.5. Денім сау болсын десе?із, Фаст-фуд та?амын т?тынба?ыз

      ?уырыл?ан картоп-фри, бигмак, шаурма, сэндвич, пицца, пончик,  т?рлі ?оспалар салын?ан ??йма?тар, чипс, ?атырыл?ан нан  ж?не газдал?ан сусын, б?ларды? б?ріне орта?  не бар?Б?гінгі та?да біздер б?ларды? б?рі тез дайындалатын, фаст-фуд?а жататынын білеміз. Оларды кейбіріміз тама? дайындау?а уа?ыт болма?анды?тан, ал, кейбіріміз  т?бетіміз шауып ?алауымызбен жейміз. Біра? жеп жат?анда сол та?амдарды? денсаулы??а зиян екенін ойлана бермейміз.?ытырла? картопты  с?йсіне жеп, гамбургерді  е? пайдалы , д?мді асты жеп отыр?андай ?ыл?ытамыз, артынан кока-коланы  сыл?ита т??кереміз. М?ндай  Астан бас тарту?а кез-келгенімізді? к?ш-жігеріміз жете бермейді.?рине, к?зіміз ашы? естиміз, о?имыз, фаст-фудты? пайдасыз, тіпті зиян екенін б?ріміз білеміз. Сол зиянды не туындатып отыр осы?ан к??іл аудармаймыз, кейбірімізді? тіпті к??іл аудар?ымыз келмейді. К??іл-к?йге кірбе? т?сіріп керегі не, бас?а м?селелер де жетіп-артылады. Осылай ойлаймызда  тез дайындалатын  та?амдарды жей береміз. Кейбіреулер к?нде жейді, ?айсыбірі к?нара. Ол си?ыршыны? тая?ы сия?ты,  тама? дайындау?а уа?ыт таппай, жаны?ып ж?ргенде к?мекке келе ?алады. Іздеп ?уре болуды?, уа?ыт кетіруді? де ?ажеті жо? , кез-келген д?мхана, д?кен, тіпті  ?ала к?шелеріні? б?рыш-б?рышынан да кездестіруге болады. ?ымбат та емес. Біра? соншалы?ты ?ауіпті. Денсаулы?ты? бізді? денсаулы?ымызды? ?ас жауы, кетіп бара жат?анды елітіп, еліктіретіні сонша,  к??іліміз жо?ын іздегендей ала?дап жегіміз келіп т?рады. ?зге ел, ?зге ?аланы айтпай-а? ?ояйы?,  ас м?зірімен ?аза?стан?а ма?тана алатын Шымкентті? ?зінде м?ндай же?іл-желпі тама? орындары к?н санап са?ырау??ла?тай  ?аптап келеді. Тая? тастам жер ж?рсе? болды, шы?а келеді, со?ан ?ара?анда с?раныс к?п.Сонды?тан да б?гінгі та?да тез дайындалатын та?амдар осы  заман адамыны? тама?тану м?дениетіні? ажырамас б?лігіне айналып кетті. «Макдональдс» «Маку» «Ростиксы», «Крошки-картошки» та?ы-та?ы, осыны? б?рі  тез ?зірленетін та?ам оырндары. Б?л-индустрия. ?ткен ?асырды? со??ы онжылды?ында пайда болып ?ар?ынмен дамыды. Ерте заманнан-а? белгілері біліне баста?ан б?л ба?ытты? индустрия?а айналуы Америкадан басталды.  Ал, ?азір сол американды?тар семіздікті же?е алмай жатыр. Семіздік- б?л сан ауруларды?  то?ысуы, б?рі тама?тан басталады. Б?гінде ?аза?станды?тарды да осы ауру ала?дата бастады.  ?аза? ?ызыны? сымбатын  талшыбы?тай б?рал?ан деп ма?таныш ететін. ?азір ары?таймын деп ?бігерге т?скен  ?ыз-келіншек ?ауымын к?ресіз.  Асы?тай ?лдарымызда солай, «д??геленіп» барады, амалсыздан ата-аналары астан шектеп отырады. Б?рі ?айдан шы?ып жатыр?  Ішіп ж?рген асы?ыз?а бір мезгіл к??іл аудары?ызшы!

III. Эксперимент б?лімі

«Кока-кола» ?німдеріні? пайдасы мен зияны 

Зиянды жа?тары:

«Кока-Кола» ж?не «Пепси» сусындарын дайындау кезінде пайдаланылатын карамелдердi? ??рамында?ы бояулар ?атерлі ісікті? дамуына ?келіп со?ады», — деп жазады газет.Д?рыс тама?тану ?оз?алысыны? американды? белсенділері ?ндіруші-компанияны? «Кола?а» карамелдер т?с береді деп м?лімдеме жасауы – жал?ан. Шынды?ында, оларды? айтуына?ара?анда, ол толы?ымен жасанды канцерогендердi? ?ара?ош?ыл бал?ымаларынан т?рады.

Б?л заттар организмге т?се отырып, ?атерлі ісікке алып келетін формальдегид-канцерогенге айналатын метил спиртін б?леді.Оны? а?за?а пайдасы бар деген пікірмен келіспеймін. Себебі адамны? орталы? ж?йке ж?йесін белсендендіріп, ж?мыс істеу ?абілетін арттыру?а ба?ыттал?ан б?л сусындарды? ??рамында кофеин, таурин сия?ты ?оспалар бар. Оларды белгілі м?лшерден к?п ?олданса, адамны? энергиясы немесе б?рын бай?алма?ан ?андай да бір ауруы ?озады. ?озуды? ?серінен адам ?лсірейді. Ол бірден бай?алма?анымен, уа?ыт ?те келе т?ра?ты т?тынушыны? денсаулы?ы к?рт нашарлауы м?мкін. ?нім адам?а ?осымша ?уат береді деу – ?ате пікір. Аты «энергетик» бол?анымен, заты о?ан сай емес. Керісінше, бойда?ы бар энергияны арты?ымен ж?мсап, т?гелімен шы?арады. Былайша айт?анда, адамны? энергиясын ?зінен «?арыз?а алады». М?селен, «Кока-кола», «Пепси» сусындарыны? денсаулы??а кері ?сері бірден аны?тал?ан жо? ?ой. Жиырма жылдан кейін ?ана белгілі болды. ?азір, я?ни б?ларды? зияны аны? д?лелденген уа?ытта ?ана атал?ан?німдерді? отаны Американы? кей штаттарында оларды сату?а м?лде тыйым салыныпжатыр. Біз де осы ба?ытта біраз ж?мыстарды ?ол?а алудамыз. На?ты айтсам, «Кока-кола» мен «Пепсиді» мектептерде сату?а тыйым салынуда. Жа?ында осы?ан байланысты еліміз айма?тарыны? ?кімдіктеріне ?сыныс хат жолданды. Сол сия?ты энергетикалы? сусындарды? ??рамын да м?мкіндік бол?ан кезде ?ылыми т?р?ыда зерттеп, сауда н?ктелерінен кез келген уа?ытта алып тастау?а болады. Біра? д?л ?азіргі уа?ытта б?лай деп ?зілді-кесілді кесіп айта алмай отырмын. Себебі ?олымда оны? ?ауіптілігі ж?нінде ?андай да бір д?лел болмаса м?лімет жо?. Мысалы, «Кока-кола?а» келсек, оны сату?а тыйым салу керек деп сенімді т?рде айта аламыз. ?йткені к?шті газдал?ан б?л сусынны? ??рамында ?антты? м?лшерден к?п екені аны?тал?ан. Оны? адамны? с?йектерін ?лсіретіп, сусамырдертіне шалды?тыратыны да белгілі болды. Ал республика хал?ыны? энергетикалы? сусындарды пайдалана баста?андарына к?п бола ?ойма?анды?тан, оны? зиянды ?серлері ?зірге бай?ал?ан жо?. Дегенмен жа?ында Швецияда ?ш адам ж?не бір норвегиялы? т?р?ын осы сусыннан к?з ж?м?аны туралы деректер тіркеліпті. ?азір б?л елдер «энергетиктерді?» ??рамын зерттеуге кірісіп кетті. Енді бізге де б?л ?німдерді толы??анды клиникалы? зерттеуден ?ткізіп, зиянын на?ты д?лелдеу ?алды. Ол ?шін жан-жануарлар?а болмаса ерікті адамдар?а т?жірибе жасау ар?ылы сына? ж?мыстарын ж?ргізу керек. Біра? та?ы ?айталап айтамын, біз, ?аза? та?амтану академиясыны? мамандары, б?л м?селені ?з бетімізше к?тере алмаймыз. ?йткені аталмыш ?німдерді? зияны туралы ?зіміз бастап айтатын болса?, онытексеру ?шін ?аржыны да ?зімізге ?арастыру керек болады.

Пайдалы жа?тары:

  • Ауруды уа?ытша то?тататын (обезбалевающее) ?асиеті бар. Осы сусынны?  химиялы? ??рамында к?дімгі д?рілерде кездесетін ?оспа бар. К?ктем, жаз айларында ?ала сыртына шы?ып дем ал?анда ж?ндік, шыбын – шіркей ша?ып ал?анда ашып немесе ауырып т?р?ан жерінізге осы кока коланы ??йып жіберсе?із же?ілдеп ?аласыз.
  • Кока кола тотты жа?сы кетіреді. ?йдегі ?олданыстан шы?ып ?ал?ан металл заттарды бірнеше са?ат осы сусын?а салып ?ойып, ыс?ылап жуса?ыз сол зат тазаып шы?а келеді.
  • Кока кола терезені жа?сы тазартып жуады. Сусын ??рамында?ы лимон ?ыш?ылы терезе?ізді немесе авток?лігі?ізді жуу кезінде жа?сы н?тиже к?рсетеді.
  • Кока кола сусынын тама? дайындауда да ?олдау?а болады. ?зі?ізге ?на?ан соуспен араластыру?а болады.
  • Кока кола да?ты ж?не иісті  жа?сы кетіреді. Кір жу?ыш ?нта?пен бірге араластырып киімдері?ізді жуса?ыз н?тиже жаман болмайды.

IV. ?орытынды б?лім

V. Пайдалан?ан ?дебиеттер

1. ?аламтор

2. «Алаш айнасы»

?осымша

Источник: https://nsportal.ru/ap/library/nauchno-tekhnicheskoe-tvorchestvo/2015/09/01/fast-fud-ziyany

Фастфуд ?німдеріні? зияны ?андай? ??

«Fast food – адам ?міріне зияны»

Жалпы ма?саты:

Fast food – адам ?міріне тигізетін ?сері туралы о?ушылар?а толы? т?сінік беру.

1-САБА?

САБА? Ж?РІСІ

1 ?йымдастыру б?лімі

2.Бейне ролик карау

3 Баяндама

Мектеп диет мейірбикесі Шолтыкбаева У.С

?ткен ?асырды? 80-90 жж. «ж?гіріп ж?ріп ?оректену» деп аталатын немесе Фаст-фуд м?дениеті б?кіл ?лемге тара?ан, біра? а?ыр?ы уа?ытта ?алымдар дабыл со?ты, ал ?о?амды? ?йымдар зиянды та?ам?а белсенді ?арсы шы?ты. Мамандарды? айтуы бойынша – фаст-фуд ?деттенуді ту?ызады, к?бінесе балалар мен жас?спірімдерде. Оларды? денсаулы?тарына ?лкен зиян келтіретін гамбургерлер, чипсілер ж?не пицца бізді? балаларымызды? с?йікті та?амдары болды. Арты? салма?, гастрит ж?не жалпы ?лсіздік – осылар зиянды да?дыларды? н?тижесі болып табылады. Салауатты ?мір с?руді ??ру м?селесіні? ?лтты? орталы?ыны? мамандары б?л м?селеге ?лкен к??іл б?луге шешім ?абылдады.

?азіргі уа?ытта бигмак, шаурма, сэндвичтер, чебуректер, пицца, чипсы, ?уырыл?ан картоп ж?не т?рлі газдал?ан сусындар к?п. Біра?, оларды? сапасы мен ??рамында не бар екен? Оны к?пшілік біле бермейді. Б?л та?амдарды? барлы?ы фаст-фуд (тез ?зірленетін тама?) ?атарына жатады. Сонды?тан, осындай та?амдар адам денсаулы?ы ?шін ?те зиянды болып табылады. Фаст-фуд та?амдарын біреулер к?нде ішіп-жеп ж?рсе, кейбіреулер анда-санда ?ана пайдаланады. Тама?ты ?йде асы?пай дайындау?а м?мкіндік болма?анды?тан, ол бізге ?олайлы ?рі ба?асы ?ымбат емес. Алайда, ?те ?ауіпті. Со?ан ?арамастан кей адамдар еріншектігіні? салдарынан дайын ас?а ж?гіретіні шынды?. Б?л д?рыс емес. ?сіресе, балаларды кішкентай кезінен бастап м?ндай тама?тар?а ?йретпеген ж?н. Фаст-фуд сататын д?кендер ?демі жарнамалары ар?ылы ?німдерін т?мен ба?алармен ?сынып, жылдам ?зірленетінін айтып, т?тынушыларды? назарын ?здеріне аударады. Егер, сіз осындай та?амдарды жа?сы к?ретіндер ?атарына кірсе?із, онда газеттер мен журналдарда?ы а?параттар сізді? пікірі?ізді ?згерте алмайды. Мамандарды? айтуынша, фаст-фудпен тама?тану?а м?лдем болмайды. Осындай та?амдарды? ??рамында майлар мен консерванттар к?п бол?анды?тан, д?румендер м?лдем жо?. Ал ол несімен ?ауіпті десек, фаст-фуд та?амдарын дайындау барысында маргарин к?п м?лшерде ?олданылады. Маргаринні? ??рамында жасанды ?нім, я?ни транс майлар к?п. Кейбіреулер фаст-фудты? денсаулы??а зиян екенін біле т?ра, одан бас тартпайды. ?алымдарды? пайымдауынша, б?л жа?дай адамды психологиялы? ж?не химиялы? т?уелділікке ?кеп со?тырады. ?йткені, атал?ан ?німдерді жасаушылар оны? д?мін к?шейтетін арнайы ?оспаларды ?осады да, сол ар?ылы т?тынушыларды ?зіне тартады екен

Со??ы кезде «фаст-фуд» ?німдеріні? к?беюі де к?п адамды семіздік дертіне ?шыратып жат?анын бай?ай бермейміз. Иісі м?рын жаратын, тез дайындал?ан та?аммен ж?рек жал?ап алу?а ?лкен-кішіні? б?рі ??мар. М?ндай та?амдарды жасау ?шін к?біне май ?ыш?ылында?ы трансизомерді к?бейтетін ?атты марга­ринді ?олданады. Сонды?тан б?л та­­?ам­­дарды? ??рамында д?румендер бол­майды, есесіне ?оректік ?уаты (калориясы) жо?ары. ??рамында?ы белгілі бір м?лшер са?талма?анды?тан, «фаст-фуд» ?німдері адамды семіздікке алып келеді. Ал семіздіктен адам бойында?ы зат алмасу б?зылып, ?р т?рлі ауру?а шалды?ады.Семіздікке апаратын «?ауіпті» та?амдарды атап ?тті. Бірінші орында т?т­ті газды сусындар т?р. Ш?л басу ?шін емес, ?айта ш?лдетіп, ?айта-?айта ішуге м?жб?рлейтін ??тыда?ы б?л сусындарды? ??рамында ?ант шектен тыс к?п. ?лкен-кіші ??марланып ішетін бір стакан ко­ланы? ?зінде 5 шай ?асы? ?ант бар, ал бір литр колада 25 шай ?асы? немесе 125 грамм ?ант болады екен. Сол сия?ты картоптан жасал?ан чипсыларды бала біткен жа?сы к?реді. Б?лар пюреден жасал?анды?тан, оны? ??рамына жасанды май мен жасанды т?рлі д?мдеуіштер ?осылып, адамды жеген ?стіне жей т?суге ша?ырады. Сонымен бірге сосискалар, пісірілген ш?жы?тар, паштеттер еттен жасал?андай к?рінгенімен, негізінен жартысына жуы?ы майдан жасалып, т?рлі т?тті д?мдеуіштермен б?ркемеленеді. ?уырыл?ан семіз ет, кофе, шоколадтар, арзан ?рі калориясы к?п нан-жарма, кондитер ?німдері де адамды семіздікке апарып тірейді.

Источник: https://infourok.ru/kuratorli-saat-fast-food-adam-mirine-ziyani-1814985.html

Фаст-фуд ?німдеріні? зияны

?осыл?ан к?ні: 17 маусым 2012, 19:52

Біз сізді жар?ын ?лемге жетелейміз! Бізге ?осыл!

Мен сіздермен б?рыннан біргемін

Жабу

Біз сізді жар?ын ?лемге жетелейміз! Бізге ?осыл!

Мен сіздермен б?рыннан біргемін

Жабу

Со??ы аудармалар

?айсар До Бон Сун #7

До Бон Сун – ерекше ?ыз. ?йткені, оны? бойында т??ым?уалайтын ?асиет алпауыт к?шке ие. Ол тек ?ызда?а беріледі. Б?л ?асиеті ?шін ?зінен ?ялатын ?ыз ?алайша барлы? ?иынды??а ?арсы т?ра білді? О?ан ?олдау к?рсеткен кім? 

BTS - Go Go

Топ: BTS немесе Beyond The Scene  Дебют: 2013 жыл,...

?осыл?ан к?ні: 17 маусым 2012, 19:52

Біз сізді жар?ын ?лемге жетелейміз! Бізге ?осыл!

Мен сіздермен б?рыннан біргемін

Жабу

Біз сізді жар?ын ?лемге жетелейміз! Бізге ?осыл!

Мен сіздермен б?рыннан біргемін

Жабу
Источник: https://massaget.kz/layfstayl/bilim/zharatylystanu/2463/
Похожие посты